Het eiland waar handen het woord namen
Het verhaal van Martha’s Vineyard
Stel je een dorp voor waar gebarentaal net zo vanzelfsprekend is als een praatje met de buren. Waar een winkelier gebaart met een klant en kinderen de taal leren terwijl ze opgroeien. Omdat gebaren bij het dagelijkse leven horen.
Op Martha’s Vineyard, een eiland voor de kust van Massachusetts in Amerika, bestond zo’n gemeenschap. Vooral in Chilmark en delen van West Tisbury gebruikten dove en horende bewoners een gezamenlijke gebarentaal.
Om je mee te nemen naar die tijd, begint dit artikel met een verhalende scène. Thomas en Jonathan zijn fictieve personages, geïnspireerd op de geschiedenis van het eiland.
Het verhaal van Martha’s Vineyard:
“De avondzon kleurde de lucht boven Martha’s Vineyard warm oranje. Vanaf de heuvels van Chilmark waaide een zachte zilte wind over het eiland. Het was rond 1850, en aan de rand van het dorp stond Thomas op de houten steiger. Hij keek naar de zee, waar de golven rustig tegen de kust rolden. Naast hem stond zijn buurman Jonathan.
Jonathan was doof geboren. Thomas kon horen. Toch was dat verschil tussen hen nauwelijks merkbaar. Jonathan begon met zijn handen te vertellen over de storm van de vorige nacht. Zijn netten waren bijna gescheurd en de wind had de boot flink laten schommelen. Thomas keek naar zijn handen, glimlachte en antwoordde in dezelfde gebarentaal. Ze hadden geen woorden nodig.
Later die middag liep Thomas door het dorp. Bij de winkel zag hij mensen met elkaar praten in gebaren. De winkelier vertelde iets aan een klant, terwijl verderop twee vrouwen lachend het laatste nieuws uitwisselden. Hun handen bewogen snel en vanzelfsprekend. Niemand keek ervan op.
Tegen de avond verzamelde het dorp zich op het strand. Een vuur knetterde in het zand. Kinderen renden tussen de volwassenen door en overal zag je handen bewegen. Er werd gelachen, verteld en gezongen. Thomas keek naar Jonathan. Even kruisten hun blikken elkaar. Jonathan glimlachte. In die eenvoudige glimlach zat alles. En terwijl de nacht langzaam over het eiland viel, bewogen de handen verder in het warme licht van het vuur.
Een stille taal, die niemand buitensloot”.
Martha's Vineyard bestaat nog steeds, je kunt er zelfs op vakantie!
Gebarentaal hoorde bij het gewone leven
De scène is verzonnen, maar de gedeelde gebarentaal is onderdeel van de werkelijke geschiedenis van Martha’s Vineyard. Generaties lang woonden er in bepaalde gemeenschappen op het eiland relatief veel dove mensen. Erfelijke doofheid kwam binnen verschillende families voor. Daardoor hadden horende bewoners vaak dove familieleden, buren of vrienden.
Een plaatselijke gebarentaal ontwikkelde zich en werd door zowel dove als horende bewoners gebruikt: Martha’s Vineyard Sign Language, afgekort MVSL. Gebaren waren daarmee onderdeel van het dagelijkse contact binnen de gemeenschap.
De taal leefde in ontmoetingen: thuis, bij de buren en tijdens dagelijkse bezigheden. Wie met gebarentaal opgroeide, leerde dat een gesprek ook met handen en gezichtsuitdrukkingen gevoerd kon worden.
Waarom juist op dit eiland?
De gemeenschappen in het westelijke deel van Martha’s Vineyard waren lange tijd betrekkelijk geïsoleerd. Reizen naar andere plaatsen op het eiland was lastig en kon veel tijd kosten.
Families woonden er generaties lang en trouwden vaak binnen de plaatselijke gemeenschap. Dat hielp verklaren waarom erfelijke doofheid in sommige families en buurtschappen relatief vaak voorkwam. De aantallen verschilden sterk per plaats en periode.
Vooral Chilmark werd bekend om zijn gemeenschap van dove en horende gebarentaalgebruikers. Het beeld van een volledig eiland waarop iedereen gebaarde, is te eenvoudig. De gedeelde taal was vooral sterk aanwezig in bepaalde dorpen, buurten en familienetwerken.
Juist daar ontstond iets bijzonders: ook veel horende mensen konden deelnemen aan gesprekken in gebarentaal.
Elkaar verstaan was een gedeelde verantwoordelijkheid
Wanneer de mensen om je heen jouw taal gebruiken, kun je gemakkelijker aansluiten bij een gesprek. Je kunt zelf vertellen wat je hebt meegemaakt, een vraag stellen of reageren op een grap.
Op Martha’s Vineyard maakten ook horende bewoners zich de plaatselijke gebarentaal eigen. Daardoor hoefde de aanpassing niet steeds van één kant te komen.
Dat maakte gebarentaal tot een gezamenlijke manier van communiceren. Dove en horende bewoners vormden samen de gemeenschap waarin de taal werd gebruikt. Het Martha’s Vineyard Museum bewaart die geschiedenis aan de hand van onder meer persoonlijke herinneringen, foto’s en archiefstukken.
Handig waar stemmen niet ver komen
Denk nog eens aan Thomas en Jonathan op de steiger. Hun gesprek laat ook een praktische eigenschap van gebarentaal zien: je hoeft elkaar niet te kunnen horen om elkaar te begrijpen.
Op een plek waar wind en water gesproken woorden overstemmen, kan visuele communicatie uitkomst bieden. Zolang je elkaar goed kunt zien, kunnen handen en gezichtsuitdrukkingen een boodschap overbrengen.
Dat vraagt aandacht voor elkaar. Je kijkt naar degene die vertelt, volgt de gebaren en reageert. Zo wordt kijken een wezenlijk onderdeel van het gesprek.
Een gemeenschap die veranderde
De geschiedenis van deze gebarentaalgemeenschap begon eerder dan 1820. Onderzoekers beschrijven hoe zij zich vanaf het einde van de achttiende eeuw ontwikkelde en in de negentiende eeuw tot bloei kwam.
Vanaf 1825 gingen dove leerlingen van Martha’s Vineyard naar de American School for the Deaf in Hartford. Daar ontmoetten zij gebarentaalgebruikers van het vasteland. De eilandgemeenschap raakte op deze manier verbonden met een groter netwerk van dove mensen en met de ontwikkeling van de Amerikaanse Gebarentaal.
In de loop van de tijd veranderde de plaatselijke gemeenschap. Mensen verhuisden en door de komst van de eerste Universiteit voor onder andere doven, Gallaudet (In Washington D.C in 1857), nam het aantal dove bewoners op het eiland af. Daarmee werd ook de kring waarin de eilandgebarentaal dagelijks werd gebruikt kleiner.
Het jaar 1952 wordt vaak als eindpunt genoemd: toen overleed de laatste dove bewoner die de plaatselijke gebarentaal mogelijk nog kende. Dat betekent niet dat alle kennis van de taal op dat moment verdween. Horende bewoners die ermee waren opgegroeid, leefden nog en konden later herinneringen en gebaren delen.
Wat Martha’s Vineyard ons laat zien
Het verhaal van Martha’s Vineyard nodigt uit om anders naar toegankelijkheid te kijken: Wat gebeurt er wanneer meer mensen gebarentaal kennen? Wanneer je bij de winkel, bij de buren of tijdens een ontmoeting meteen een gesprek kunt beginnen?
Dan ontstaat er meer ruimte om ervaringen te delen en mee te doen. Een gedeelde taal maakt contact gemakkelijker.